معرفی کتب انساب

"التذکرة في الأنساب المطهرة"

تألیف علامه نسابه السید جمال الدین أبي المفضل احمد بن محمد بن المهنا الحسینی العبیدلی از بزرگان قرن هفتم

این کتاب با تحقیق و مقابله و مراجعه آیت الله سید مهدی رجائی توسط انتشارات کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی قدّس سرّه در سال ۱۴۲۱ ق به چاپ رسیده است.

ایشان معاصر با علامه حلی بوده است و به همراه علامه نسابه سید تاج الدین ابن معیة در درس علامه سید جلال الدین ابن فخار شرکت می نموده است.

"تهذيب حدائق الألباب في الأنساب "
مؤلّف المولى أبوالحسن بن محمّد طاهر بن عبد الحميد بن موسى بن علي بن معتوق بن عبد الحميد الفتوني النباطي العاملي الاصبهاني الغروي آل فتونی از خاندانهای معروف علمی در نجف میباشند که در قرن نهم میزیستند، این بزرگان در علم و ادب آثاری داشتند و به دین و مکتب خدمات فراوانی کردهاند.
به دلیل ظلم حاکمان جبل عامل از آن منطقه فرار کرده و عدهای از آنها در نجف و عدهای دیگر در اصفهان ساکن شدند.
بسیاری از علمای و بزرگان شخصیت علمی و عملی این عالم بزرگ را ستودهاند.

محقق گرانقدر در مقدمه میفرمایند این کتاب تهذیب و مرتب کتاب حدائق الألباب می باشد که این کتاب مؤلف آن معلوم نمیباشد و از متن کتاب فهمیده میشود مؤلف این کتاب از هند و پاکستان میبوده است؛ چرا که بزرگان و سادات آن منطقه را ذکر مینماید، اما بدلیل وجود اشتباهات و ایرادات و مشکلات آن مؤلف اقدام به تصحیح مینماید.

عُمْدَةُ ألطّالِب فی أنْسابِ آلِ أبیطالب

از کتابهای انساب که توسط احمد بن علی بن حسین حسنی مشهور به اِبْنِعِنَبه (متوفی۸۲۸ق)، عالم شیعی و نسبشناس قرن نهم هجری نوشته شده است.

این کتاب به فرزندان ابوطالب و ذریه علی بن ابیطالب(علیه السلام) میپردازد.

ابن عنبه، علت و انگیزه تألیف این کتاب را چنین بیان کرده که چون به مناطق مختلف سفر کرده، دیده است افرادی ادعای علویبودن دارند و کسی آن را انکار نمیکند، چه اینکه به انساب علویون آگاه نیستند؛ لذا برای تبیین اصول و فروع این انساب کتاب حاضر را تالیف کرده است.

این سه کتاب عمدة الطالب کبری و وسطی و صغری با مقدمه و تحقیق و مراجعه و مقابله و استنساخ آیت الله سید مهدی رجائی در تاریخ ۱۴۳۸ ، ۱۴۲۵ ، ۱۴۳۰ ق توسط کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی قدس سره چاپ گردیده است.

"الثبت المصان المشرف بذکر سلالة ولد سید عدنان"

این کتاب نوشته علامه نسابه ابی نظام مؤید الدین عبد الله الاعرجی الحسینی الواسطی متوفی ۷۸۷ ق است که با تحقیق و مقابله و مراجعه آیت الله سید مهدی رجائی در سال ۱۴۳۷ ق توسط انتشارات کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی چاپ گردید.

این کتاب بصورت کتاب مرجع مورد استفاده نسابه های متاخر گردیده است که عده ای آن را مشجر و تعلیقه زدهاند.
همچون عمیدالدین نجفی حسینی و شیخ جمال الدین احمد بن عنبه.

مؤلف کتاب به اعقاب ائمه طاهرین علیهمالسلام اشاره میکند، و سپس بصورت مبسوط به اعقاب هر کدام از فرزندان میپردازد

"الغصن الثالث من الغيث الزابد في ضبط ذرية محمد العابد"

این کتاب، درباره فرزندان و نوادگان محمد عابد به قلم سید عبدالله بلادی بوشهری در سال 1326ق، نوشته شده است که این نیز توسط آیت الله سید مهدی رجائی تحقیق و مقابله و مراجعه گردیده است.

نویسنده نسبت به ضبط انساب، معتقد است که فراگرفتن این علم از واجبات کفائی است که متأسفانه در این عصر (عصر نویسنده) از علوم متروکه بشمار میرود. لذا خود به گردآوری اسامی اجداد، آباء، عموها، داییها و فرزندان آنها اقدام نموده است.

همانطور که بیان شد امام کاظم علیهالسلام دارای فرزندانی است که محمد عابد یکی از آنهاست.

نویسنده میگوید: محمد عابد دارای نوادگانی بود که حسین غریفی یکی از آنهاست. عتیق حسین که از اعقاب حسین غریفی است، مردی زاهد، عابد، مقدس و کثیر التقوا بود و چهار فرزند به نامهای هاشم، موسی، نورالدین و عبدالله بلادی از او به یادگار مانده است که اعقاب این چهار نفر در بوشهر، بحرین، بصره، محمره، نجف و برخی بلاد دیگر زندگی میکنند.

سید عبدالله دارای شش فرزند ذکور به نامهای احمد، اسماعیل، هاشم، علی، سید محمد کبیر و سید حسین بود که نویسنده طی شش طبقه به بیان اولاد و اعقاب هرکدام میپردازد.

در پایان نویسنده به نام پدر بزرگوارش میرسد و میگوید: ابوالقاسم بن عبدالله بن علی بن محمد بن عبدالله بلادی دارای صورت و سیرت نیکو بود. او هرچند شوخطبع بود، ولی نسبت به امر خداوند سریع الغضب بود.

وی در سال 1266ق، در نجف متولد شد، سپس به بوشهر مهاجرت نمود، تااینکه بعد از فوت پدرش دوباره بهخاطر تحصیل به نجف برگشت و در سال 1322ق، در همانجا درگذشت.

"الشجرة الطيبة في الأرض المخصبة" اثر سید رضا بن علی صائغ غریفی (متوفی 1339ق)
و "الغصن الثالث من الغيث الزابد في ضبط ذرية محمد العابد"، تألیف سید عبدالله بلادی بوشهری (متوفی 1372ق) میباشد.

این دو کتاب (رساله) در موضوع انساب سادات و به زبان عربی میباشد.

"الشجرة الطيبة في الأرض المخصبة" توسط آیت الله سید مهدی رجایی تحقیق و مقابله و مراجعه گردیده است و در سال ۱۳۸۱ شمسی توسط کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی قدس سره به چاپ رسید.

سید رضا غریفی، در ابتدای کتاب مقدمهای آورده و نگارش این اثر را مصداق صله رحم بیان نموده است.

این اثر رسالهای در ذکر نسب امام موسی کاظم علیهالسلام و اعقاب آن حضرت از سید ابراهیم مجاب بن محمد عابد تا سید حسین غریفی است و نیز در ذکر انساب نوادگان سید عبدالله بلادی و احفاد سید هاشم بن سید علوی است.

لباب الانساب

این کتاب مشتمل است بر:
• مقدمه و رساله «كشف الارتياب في ترجمة صاحب لباب الأنساب» آیتالله مرعشی نجفی؛
• مقدمه محقق؛
• متن لباب الأنساب که در قالب فصلفصل ارائه شده است.

آیتالله مرعشی نجفی در مقدمهاش بر کتاب، علم انساب را از بزرگترین و شریفترین علوم دانسته است. سپس به آثاری چون «الفخري في أنساب الطالبيين» ابوطالب مروزی، «الشجرة المباركة» فخرالدین رازی، «سراج الأنساب» سید جمالالدین گیلانی و مانند آن اشاره کرده که توسط ایشان منتشر شده است. سپس «لباب الأنساب» را از مفیدترین آثار در این زمینه دانسته که حاوی مطالبی منحصربهفرد است که در دیگر آثار یافت نمیشود. سپس اشاره میکند که متأسفانه نسخههای این تألیف ارزشمند بهشدت اندک است که علاقهمندان به این علم امکان دستیابی به آن را ندارند و در کتابخانهها خاک میخورد. بدینسبب در نسخه حاضر انتشار این اثر ارزشمند و تصحیح و تحقیق و مراجعه آیت الله سید مهدی رجائی به انجام رسیده است.

محقق ارجمند در مقدمه، متذکر مهجوریت علم انساب در طول قرنها و احیای آن توسط فقیه نسابه سید شهابالدین مرعشی نجفی با انتشار کتبی پیرامون این موضوع شده است. سپس کتاب «اللباب» بیهقی را از کتب ممتاز در موضوع خود دانسته که پر از نکات رجالی و تاریخی است که در سایر کتب ذکر نشده است.

این کتاب منبع بسیاری از کتب نسابه پس از خود بوده و نویسنده در نگارش آن سختیهای زیادی را متحمل شده و تلاشهای فراوان کرده است.

بیهقی در ابتدای کتاب، فصلی را به ذکر اسامی نویسندگان در علم انساب اختصاص داده است و در فصلی دیگر، قرابت بین قریش و بنیتمیم مطرح شده است. امیرالمؤمنین علیهالسلام در نهج البلاغه به این قرابت اشاره کرده است.

از صفحه 223 کتاب، انساب و القاب اولاد رسولالله صلیاللهعلیهوآله و سبب نامیده شدن به این القاب بهترتیب حروف الفبا در ضمن جدولهایی ارائه شده است. البته سبب یا علت مشهوریت برخی القاب ذکر نشده یا به ما نرسیده است.

در ادامه مطالب، نسل امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و حسنین علیهماسلام اعم از پسران، دختران، همسران و فرزندان هریک در جداولی ذکر شده است. از دیگر جداول کتاب، جدول مقاتل الطالبيين است.

بخش عمدهای از جلد دوم کتاب را انساب فرزندان ائمه علیهمالسلام و سادات تشکیل داده که از آن جمله است: نسب بعضی سادات نیشابور و نسب سادات بیهق.

محقق گرانقدر، از چهار نسخه خطی در تحقیق و تصحیح آن استفاده کرده است.
فهارس مطالب «كشف الارتياب»، «لباب الأنساب»، اعلام طالبیین، اعلام غیر طالبیین، نساء، القاب، بقاع و اماکن و کتب و رسائل در انتهای جلد دوم ذکر شده است.

الفخری فی انساب الطالبیین

درباره نسب خاندان ابوطالب يعنى فرزندان امیرالمومنین على علیهالسلام، و نیز فرزندان جعفر و عقيل تأليف شده است.

علت نامگذارى آن به درخواست مفسّر مشهور، فخرالدين رازى براى تدوين اين كتاب بوده و مؤلف، آن را براى عالم اهلسنت نوشته است.

نویسنده پس از مقدمهاى در نسب پيامبر اكرم صلیاللهعلیهوآله، به آل ابىطالب علیهمالسلام مىپردازد.

نسب اميرالمؤمنين علیهالسلام بيشترين حجم كتاب را به خود اختصاص داده که شامل اعقاب فرزندان آن حضرت است.

در خاتمه كتاب هم از برخى مشاهير كه به القابى معروفاند ياد مىشود. اين القاب، القاب ويژه شخص مىباشد كه فرزندان وى بدانها ملقب نمىشوند، نظير علويه، حسینیه، باقريه، موسويه و...

در ابتداى چاپ فعلى اين كتاب، رسالهاى با عنوان «الضوء البدرى في حياة صاحب الفخرى» به قلم آیتالله مرعشى نجفى آمده و شرح حالى از مؤلف كتاب ارائه داده است.

"الشجرة المبارکة في أنساب الطالبية"
نوشته فخرالدین رازى ۶۰۶ ق كه در علم انساب نگاشته شده است.

اين كتاب شجرهنامه فرزندان و اعقاب اميرمؤمنان على علیهالسلام مىباشد.

کتاب الشجرة المبارکة در سال ۱۴۰۹ق با تحقیق و مقابله و مراجعه آیت الله سید مهدی رجائی و بوسیله انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی رحمةاللهعلیه در قم منتشر گردید.

مؤلف در ابتدا از فرزندان امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، از حضرت فاطمه سلاماللهعلیها و از دیگر همسران حضرت علی علیهالسلام یعنی خولة بنت قیس، امالبنین و صهباء تغلبیة نام میبرد و پس از آن اعقاب امام حسن علیهالسلام و نیز اعقاب آنان را نسل به نسل معرفی میکند.

در بخشی دیگر به معرفی نسب اولاد امام حسین علیهالسلام که همان ائمه طاهرین علیهمالسلام هستند پرداخته است.

در پایان نیز، فهرستی از اَعلامِ مرد صاحب نسب و نیز فهرستی از اعلام زنان ایشان، فهرستی از القاب ایشان و همچنین فهرستی از اماکن و بقاع که در متن کتاب آمده ارائه شده است.

سراج الأنساب

تأليف سيد احمد كياء گيلانى در سال 976ق به زبان فارسى است، که در پاسخ به درخواست يكى از شاگردان كه از وى طلب گردآورى انساب علماء سادات را از كتب معتبره مىكند، انجام پذيرفته است.

این کتاب در سال ۱۴۰۹ ه ق با تحقیق و مراجعه و مقابله آیتالله سید مهدی رجائی توسط انتشارات کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی به چاپ رسید.

پژوهشکدۀ نسب شناسی  و تاریخ نیک زاد...